Ses bilgisi soruları neyi ölçer?
Sorular hemen her zaman aynı kalıpta gelir: "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşaması yoktur?" Yani tanımı ezberlemek yetmez; bir kelimeyi ekinden ayırıp hangi sesin neden değiştiğini görmen gerekir.
Ünlüler ve ünlü uyumları
Türkçede 8 ünlü vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü.
- Kalın: a, ı, o, u · İnce: e, i, ö, ü
- Düz: a, e, ı, i · Yuvarlak: o, ö, u, ü
- Geniş: a, e, o, ö · Dar: ı, i, u, ü
Büyük ünlü uyumu: Kelimenin ilk hecesindeki ünlü kalınsa sonrakiler de kalın, inceyse ince olur (çocuk, gözlük). Uymayan Türkçe kelimeler azdır: anne, elma, kardeş, hangi. -ken, -leyin, -ki, -yor, -mtırak, -gil ekleri de uyuma girmez (giderken, akşamleyin, yarınki, geliyor, ekşimtırak, halamgil).
Küçük ünlü uyumu: Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir; yuvarlak ünlüden sonra ya düz-geniş (a, e) ya dar-yuvarlak (u, ü) gelir (okul, soğuk, gözlük).
Başlıca ses olayları
- Ünsüz yumuşaması: p, ç, t, k ile biten kelime ünlüyle başlayan ek alınca b, c, d, ğ/g olur: kitap → kitab-ı, ağaç → ağac-ı, kanat → kanad-ı, ayak → ayağ-ı. Tek heceli kelimelerin çoğunda görülmez (top-u, saç-ı).
- Ünsüz benzeşmesi (sertleşme): Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten kelimeye c, d, g ile başlayan ek gelince ek ç, t, k olur: kitap-çı, yap-tı, sokak-ta.
- Ünlü düşmesi: İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı kelimeler ünlüyle başlayan ek alınca bu ünlüyü kaybeder: ağız → ağzı, burun → burnu, oğul → oğlu.
- Ünlü daralması: a, e ile biten fiiller -yor eki alınca bu ünlü ı, i, u, ü olur: başla → başlıyor, bekle → bekliyor. "De-" ve "ye-" fiillerinde -y- ile başlayan eklerde de yazıya yansır: diyecek, yiyecek.
- Ünsüz türemesi: Bazı alıntı kelimeler ünlüyle başlayan ek alınca son ünsüz ikizleşir: hak → hakkı, his → hissi, af → affı.
- Ünsüz düşmesi: küçük → küçücük, ufak → ufacık, yüksek → yükselmek.
- Kaynaştırma ünsüzleri (y, ş, s, n): İki ünlü yan yana gelmesin diye araya girer: araba-y-a, iki-şer, kapı-s-ı, kapısı-n-a.
Sık yapılan hatalar
- Yumuşama ile benzeşmeyi karıştırmak. Yumuşamada kelimenin kendi son sesi değişir (kitab-ı), benzeşmede ekin ilk sesi değişir (kitap-çı).
- Söyleyişi yazı sanmak. "Gelecek" sözcüğünü "gelicek" diye söylesek de yazıya yansımadığı için daralma sayılmaz; sınav yazımı esas alır.
- Bir kelimede tek olay aramak. "Oğlu" kelimesinde ünlü düşmesi vardır; "kitabını" kelimesinde hem yumuşama hem kaynaştırma (n) vardır. Seçenekleri ekleri ayırarak tek tek kontrol et.