Öge bulmada sıra
Cümle ögelerini her zaman aynı sırayla bul; sıra karışırsa hata yapılır:
- Yüklem: Cümlede iş, oluş, hareket ya da durum bildiren temel ögedir. Önce yüklemi bul.
- Özne: Yükleme "kim?" ya da "ne?" sorusu sorularak bulunur.
- Nesne: Yükleme "neyi, kimi?" (belirtili) ya da "ne?" (belirtisiz) sorusu sorularak bulunur.
- Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı): "Nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden?" sorularının cevabıdır; -e, -de, -den eklerini alır.
- Zarf tümleci: "Ne zaman, nasıl, niçin, ne kadar?" sorularının cevabıdır.
Söz öbekleri bölünmez: "Ali'nin kardeşi" bir bütündür, tek öge olarak alınır.
Özne türleri
- Gerçek özne: Eylemi yapan: "Çocuklar bahçede oynuyor."
- Gizli özne: Cümlede söylenmez, yüklemin kişi ekinden anlaşılır: "Dün sinemaya gittim." (ben)
- Sözde özne: Edilgen yapılı cümlede işten etkilenen öge: "Kapı açıldı."
Nesne türleri
- Belirtili nesne: -ı, -i, -u, -ü belirtme durum ekini alır: "Kitabı okudum."
- Belirtisiz nesne: Ek almaz: "Kitap okudum."
Belirtisiz nesne ile özneyi karıştırmamak için yükleme önce "ne?" değil "kim, ne?" (özne) sorusunu sorup cevabı ayır, sonra nesneye geç.
Cümle dışı unsurlar
- Ünlem ve seslenmeler: "Ahmet, buraya gel." Hitap ögesi cümlenin ögesi sayılmaz.
- Bağlaçlar: "ve, ama, fakat, çünkü" gibi bağlaçlar öge değildir; bağladıkları öge kendi görevini sürdürür.
- Ara söz: Virgül ya da kısa çizgi arasında, bir ögeyi açıklayan söz; açıkladığı ögenin bir parçası sayılır: "Kardeşim, yani Ali, bugün geldi."
Örnek çözüm
"Dün akşam annem bize çok güzel bir yemek yaptı."
- Yüklem: yaptı
- Özne: annem (kim yaptı?)
- Nesne: çok güzel bir yemek (ne yaptı? belirtisiz)
- Dolaylı tümleç: bize (kime?)
- Zarf tümleci: dün akşam (ne zaman?)
Sık yapılan hatalar
- Söz öbeklerini bölmek: "çok güzel bir yemek" tek bir ögedir.
- Bağlaçları ayrı öge saymak.
- -de eki alan her sözü dolaylı tümleç sanmak: "Saat sekizde geldi" cümlesinde söz "ne zaman?" sorusunun cevabıdır, yani zarf tümlecidir. Zaman bildiren sözler ek alsa da zarf tümlecidir.