Noktalama sorularının mantığı
Sorular iki biçimde gelir: "Bu cümlede hangi işaretin kullanımı yanlıştır?" ya da "Numaralı yerlere sırasıyla hangi işaretler getirilmelidir?" İkisinde de anahtar, her işaretin hangi görev için konduğunu bilmektir.
İşaret işaret temel kullanımlar
- Nokta (.): Cümle sonunda; kısaltmalarda (Dr., Prof.); rakamla yazılan sıra sayılarından sonra (3.); tarihlerde gün, ay ve yılı ayırmada (29.10.1923); saat ve dakikayı ayırmada (10.15).
- Virgül (,): Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmada; sıralı cümleler arasında; hitaplardan sonra ("Sevgili kardeşim, …"); ara sözleri ayırmada; "evet, hayır, peki" gibi cevap kelimelerinden sonra; uzun cümlelerde yüklemden uzak düşen ögeyi belirtmek için.
- Noktalı virgül (;): Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmada; farklı türden eş görevli kelime gruplarını ayırmada ("Kırmızı, beyaz; elma, armut").
- İki nokta (:): Kendisinden sonra açıklama ya da örnek verilecek cümlenin sonunda; konuşma ve aktarma öncesinde.
- Üç nokta (…): Tamamlanmamış cümlenin sonunda; sayılanların devamı olduğunu göstermede; söylenmesi istenmeyen kelimenin yerine.
- Soru işareti (?): Soru cümlesinin sonunda; bilgi şüpheyle verildiğinde yay ayraç içinde: "1878 (?) yılında doğdu." Cümlede "mi" eki olsa bile soru anlamı yoksa nokta konur: "Gelir mi gelmez mi bilmiyorum."
- Ünlem (!): Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümlelerin sonunda; seslenme ve hitap ifadelerinden sonra; alay ve küçümseme için yay ayraç içinde (!).
- Kesme işareti ('): Özel adlara gelen çekim eklerini ayırmada (Ankara'ya, Ayşe'nin); rakamla yazılan sayılara ve kısaltmalara gelen ekleri ayırmada (2026'da, TBMM'ye).
- Tırnak işareti (" "): Başkasından aktarılan sözlerde; özellikle vurgulanmak istenen ifadelerde.
- Kısa çizgi (-): Satır sonunda bölünen kelimede; "arasında" ve "ile" anlamında (Ankara-İstanbul yolu); ekler gösterilirken (-lık).
En sık kaçırılan kural
Kurum, kuruluş ve kurul adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: "Türkiye Büyük Millet Meclisinde", "Türk Dil Kurumuna". Özel ada gelen ek kuralıyla en çok karıştırılan durum budur ve sık sorulur.
Çalışma önerisi
Her işaret için bir doğru, bir yanlış örnek cümle yaz. Sınavda seçenekleri tek tek okurken önce kesme işaretini ve virgülü kontrol et; yanlışların çoğu bu iki işaretten çıkar.