Fiil kipleri
Fiil kipleri ikiye ayrılır: haber (bildirme) kipleri ve dilek kipleri.
Haber kipleri:
- Görülen geçmiş zaman (-dı): "Kitabı okudum."
- Öğrenilen geçmiş zaman (-mış): "Kitabı okumuş."
- Şimdiki zaman (-yor): "Kitabı okuyor."
- Gelecek zaman (-ecek): "Kitabı okuyacak."
- Geniş zaman (-r, -ar, -er): "Her gün kitap okur."
Dilek kipleri:
- Gereklilik (-malı, -meli): "Kitabı okumalısın."
- İstek (-a, -e): "Kitabı okuyalım."
- Şart (-sa, -se): "Kitabı okusan…"
- Emir (eksiz ya da kişi ekleriyle): "Kitabı oku!"
Fiil çatısı
- Nesneye göre: Nesne alabilen fiil geçişli, alamayan geçişsizdir. "Yazmak" geçişli, "uyumak" geçişsizdir.
- Özneye göre: Etken (özne belli: "Ali kapıyı açtı"), edilgen (özne belli değil, sözde özne var: "Kapı açıldı"), dönüşlü (eylemden yapanın kendisi etkilenir: "Yıkandı, giyindi"), işteş (eylem birden çok kişi tarafından karşılıklı ya da birlikte yapılır: "Mektuplaştılar, koşuştular").
Fiilimsiler
Fiilimsiler fiilden türeyip cümlede isim, sıfat ya da zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Kip ve kişi eki almazlar; bu nedenle tek başlarına yüklem olamazlar.
- İsim-fiil (-ma, -me, -ış, -iş, -mak, -mek): "Okumak güzeldir." "Onun gelişi herkesi sevindirdi."
- Sıfat-fiil (-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş): "Koşan çocuk", "okunacak kitap", "bilinmedik yer".
- Zarf-fiil (-ip, -arak, -ince, -ken, -dikçe, -meden, -casına, -alı, -r…-mez): "Eve gelince aradı." "Koşarak geldi." "Beni görür görmez gülümsedi."
Kalıcı isim olanlar
Bazı fiilimsiler zamanla bir varlığın adı olmuştur; artık fiilimsi sayılmaz: dondurma, dolma, kazma, çakmak, yazar, okur. Kural: Sözcük eylem anlamını yitirip bir nesnenin adı olduysa fiilimsi değildir. "Dondurma yedik" cümlesinde fiilimsi yoktur; "Eti dondurma işlemi" cümlesinde vardır.
Sık yapılan hatalar
- Kip ile fiilimsiyi karıştırmak. "Yarın gelecek" cümlesinde -ecek gelecek zaman kipidir; "gelecek misafirler" cümlesinde sıfat-fiildir. Sözcük bir ismi niteliyorsa ya da kişi eki almıyorsa fiilimsidir.
- "-mez" ve "-ar" eklerini her zaman kip sanmak. "Bitmez tükenmez" ve "akar su" sözlerinde sıfat-fiildir.
- Kalıcı isimleri fiilimsi saymak: dondurma, yazar, çakmak gibi.