Bu dönemi nasıl çalışmalı?
İslamiyet öncesi Türk tarihinde sorular iki yönlüdür: devletlerin "ilk"leri ve ortak kültür özellikleri (yönetim, inanç, ordu). Devletleri tek tek ezberlemek yerine her devletin ayırt edici özelliğini öğren.
Başlıca devletler
Asya Hun Devleti - Bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti olarak kabul edilir. - En parlak dönemi Mete Han zamanıdır. - Mete Han orduyu onlu sisteme göre düzenledi; bu sistem sonraki Türk devletlerinde de sürdü. - Çin, Hun akınlarına karşı Çin Seddi'ni inşa etmeye devam etti.
Avrupa Hun Devleti - Kavimler Göçü (375) ile Avrupa'ya geçen Hunlar tarafından kuruldu. - En güçlü hükümdarı Attila'dır. - Kavimler Göçü, Avrupa'da feodalitenin doğmasında ve Roma'nın ikiye ayrılmasında etkili oldu.
I. Göktürk Devleti (552) - Bumin Kağan tarafından kuruldu. - "Türk" adıyla kurulan ilk Türk devletidir. - İkili teşkilat görülür: Doğu'yu Bumin, Batı'yı İstemi Yabgu yönetti.
II. Göktürk (Kutluk) Devleti - Orhun Yazıtları (Kitabeleri) bu dönemde, 8. yüzyılda dikildi. Yazıtlar Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına yazılmıştır. - Orhun Yazıtları Türk adının geçtiği ve Türkçenin bilinen ilk yazılı belgeleri arasında yer alır.
Uygur Devleti - Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur. - Maniheizm (Mani dini) benimsendi; bu inanç, et yemeyi yasaklaması nedeniyle savaşçı özelliklerin zayıflamasına yol açtı. - Kâğıt ve matbaa kullanıldı; tarımla uğraşıldı, kalıcı mimari eserler (tapınaklar, saraylar) yapıldı.
Ortak kültür özellikleri
- Kut anlayışı: Hükümdarlık yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Kut, hanedanın bütün erkek üyelerine geçebildiği için taht kavgaları sık yaşanırdı.
- Kurultay (toy): Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis; hükümdarın danışma kurulu niteliğindeydi.
- İkili teşkilat: Devletin doğu ve batı olarak ikiye ayrılarak yönetilmesi.
- Töre: Yazısız hukuk kuralları; hükümdar da töreye uymak zorundaydı.
- İnanç: Gök Tanrı inancı; ölümden sonraki hayata inanılırdı. Mezar türleri kurgan; mezar başına dikilen taşlar balbal olarak adlandırılır.
- Ordu: Atlı ve sürekli bir orduya sahiptiler; "ordu-millet" anlayışı vardı.
Sık yapılan hatalar
- "Türk adıyla kurulan ilk devlet" ile "bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti"ni karıştırmak: ilki Göktürk, ikincisi Asya Hun.
- Orhun Yazıtlarını I. Göktürk dönemine koymak: yazıtlar II. Göktürk dönemine aittir.
- Uygurların özelliklerini (yerleşik hayat, Mani dini, kâğıt, matbaa) diğer devletlerle karıştırmak. "Yerleşik hayat" görünce Uygurları düşün.