Temel ilkeler
1982 Anayasası'na göre herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir (m. 12).
- Sınırlama (m. 13): Temel hak ve hürriyetler yalnızca kanunla ve Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak sınırlanabilir. Sınırlamalar hakkın özüne dokunamaz; demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.
- Kötüye kullanılamama (m. 14).
- Durdurulma (m. 15): Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde hakların kullanılması kısmen ya da tamamen durdurulabilir. Ancak bu durumlarda bile şu çekirdek haklara dokunulamaz:
- yaşama hakkı (savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında),
- maddi ve manevi varlığın bütünlüğü,
- din, vicdan, düşünce ve kanaat hürriyeti; kimse bunları açıklamaya zorlanamaz, bunlardan dolayı suçlanamaz,
- suç ve cezaların geriye yürümezliği,
- suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar masum sayılma.
Anayasa'daki üç grup
1. Kişinin hakları ve ödevleri (m. 17–40): Yaşama hakkı, kişi hürriyeti ve güvenliği, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti, yerleşme ve seyahat hürriyeti, din ve vicdan hürriyeti, düşünce ve ifade hürriyeti, bilim ve sanat hürriyeti, basın hürriyeti, dernek kurma, toplantı ve gösteri yürüyüşü, mülkiyet hakkı, hak arama hürriyeti.
2. Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler (m. 41–65): Ailenin korunması, eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi, çalışma hakkı, sendika kurma, toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı, sağlık ve çevre hakkı, konut hakkı, sosyal güvenlik hakkı. Devlet bu görevleri mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir (m. 65).
3. Siyasi haklar ve ödevler (m. 66–74): Türk vatandaşlığı, seçme-seçilme ve siyasi faaliyette bulunma, siyasi parti kurma, kamu hizmetlerine girme, vatan hizmeti, vergi ödevi, dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı.
Statü ayrımı (sık sorulur)
- Negatif statü hakları (koruyucu haklar): Devletin karışmamasını isteyen haklar; kişi dokunulmazlığı, konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti.
- Pozitif statü hakları (isteme hakları): Devletten hizmet isteyen haklar; eğitim, sağlık, sosyal güvenlik.
- Aktif statü hakları (katılma hakları): Devlet yönetimine katılmayı sağlayan haklar; seçme-seçilme, siyasi parti kurma.
Sık yapılan hatalar
- Eğitim hakkının yalnızca "hak" sanılması: Anayasa'da hak ve ödev olarak geçer. Vergi ve vatan hizmeti de birer ödevdir.
- Dilekçe ve bilgi edinme hakkının kişi hakları sanılması: Anayasa'da siyasi haklar arasındadır.
- Olağanüstü hâllerde bütün hakların durdurulabileceğini sanmak: m. 15'teki çekirdek haklara dokunulamaz.