Hukuk kuralının özellikleri
Hukuk kuralları; genel, soyut, sürekli ve yaptırıma bağlıdır. Onları din, ahlak ve görgü kurallarından ayıran temel özellik, devlet gücüyle desteklenen yaptırımdır.
Yaptırım (müeyyide) türleri
- Ceza: Hapis ve adli para cezası.
- Cebri icra: Borcunu ödemeyenin malının devlet gücüyle satılarak alacaklıya ödenmesi.
- Tazminat: Verilen zararın parayla giderilmesi (maddi ve manevi tazminat).
- Hükümsüzlük: Hukuka aykırı işlemin sonuç doğurmaması:
- Yokluk: Kurucu unsuru bulunmayan işlem hiç doğmamış sayılır.
- Mutlak butlan: Kesin hükümsüzlük; işlem baştan itibaren geçersizdir.
- Nispi butlan (iptal edilebilirlik): İşlem geçerlidir, ama hata, hile ya da korkutma gibi durumlarda iptal edilebilir.
- İdari yaptırım: İdarenin uyguladığı yaptırımlar; idari para cezası, ruhsat iptali.
Hukukun kaynakları
- Asli (birincil) kaynaklar:
- Yazılı: Anayasa, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, uluslararası antlaşmalar.
- Yazısız: Örf ve âdet hukuku.
- Yardımcı (ikincil) kaynaklar: Yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşler (doktrin).
Normlar hiyerarşisinde en üstte Anayasa yer alır.
Hukukun dalları
- Kamu hukuku: Devlet ile kişi ya da devletler arasındaki ilişkiler. Anayasa, idare, ceza, vergi, devletler genel hukuku.
- Özel hukuk: Kişiler arasındaki ilişkiler. Medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku, devletler özel hukuku.
- Karma hukuk dalları: İş hukuku ve sosyal güvenlik hukuku gibi her iki alanın özelliklerini taşıyan dallar.
Kişiler ve ehliyet
- Gerçek kişi: İnsan. Kişilik tam ve sağ doğumla başlar, ölümle sona erer. Çocuk, sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetine sahiptir.
- Tüzel kişi: Dernek, vakıf ve şirketler gibi kişi ya da mal toplulukları.
- Hak ehliyeti: Haklara ve borçlara sahip olabilme; her insanda vardır.
- Fiil ehliyeti: Kendi işlemleriyle hak edinip borç altına girebilme. Koşulları: ayırt etme gücüne sahip olmak, ergin olmak ve kısıtlı olmamak.
- Erginlik: 18 yaşın doldurulmasıyla başlar. Evlenme erginliği kazandırır; 15 yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkeme kararıyla ergin kılınabilir.
Türk Medeni Kanunu'nun ilk maddeleri
- m. 1: Kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır. Kanunda uygun hüküm yoksa hâkim örf ve âdet hukukuna göre, o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir.
- m. 2: Herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır.
- m. 3: Kanunun iyiniyete hukuki bir sonuç bağladığı durumlarda asıl olan iyiniyetin varlığıdır.
Sık yapılan hatalar
- Mutlak butlan ile nispi butlanı karıştırmak: mutlak butlanda işlem baştan geçersiz, nispi butlanda iptal edilene kadar geçerlidir.
- Hak ehliyeti ile fiil ehliyetini karıştırmak: hak ehliyeti her insanda vardır; fiil ehliyeti için koşullar gerekir.
- Yargı kararlarını asli kaynak sanmak: yardımcı kaynaktır.