İdarenin kuruluşu: iki temel ilke
Anayasa'ya göre (m. 123) idarenin kuruluş ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır. İdare bir bütündür ve kanunla düzenlenir.
Merkezden yönetim
- Başkent teşkilatı: Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlıklar ve yardımcı kuruluşlar.
- Taşra teşkilatı: İl ve ilçe.
- İl: Başında vali bulunur; vali, Cumhurbaşkanının ilde temsilcisidir.
- İlçe: Başında kaymakam bulunur.
- Yetki genişliği: İl idaresinin, merkezin kararlarını beklemeden kendi sınırları içinde karar alabilmesi. Taşra teşkilatı yetki genişliği ilkesine göre yönetilir.
- Hiyerarşi: Merkezden yönetimde üst makamın astları üzerindeki denetimi; emir verme ve işlemlerini kaldırma yetkisi.
Yerinden yönetim
- Yer bakımından yerinden yönetim (mahallî idareler): İl özel idaresi, belediye ve köy.
- Karar organları seçimle göreve gelir; mahallî idare seçimleri 5 yılda bir yapılır.
- Belediyenin organları: belediye başkanı, belediye meclisi, belediye encümeni.
- Hizmet bakımından yerinden yönetim: Belirli bir kamu hizmetini yürütmek üzere kurulan, tüzel kişiliği olan kuruluşlar: üniversiteler, TRT, Sosyal Güvenlik Kurumu.
- İdari vesayet: Merkezî idarenin yerinden yönetim kuruluşları üzerindeki denetimi. Hiyerarşiden farkı: kanunla öngörülen durumlarla sınırlıdır ve vesayet makamı kuruluşa emir veremez.
İdari işlemin özellikleri
- Tek yanlılık: İdare iradesini tek taraflı olarak açıklar.
- Hukuka uygunluk karinesi: İdari işlem, aksi yargı kararıyla belirlenene kadar hukuka uygun kabul edilir.
- İcrailik: Ayrıca bir onaya gerek olmadan hukuki sonuç doğurur.
- Re'sen icra: İdare kararını mahkemeye başvurmadan kendisi uygulayabilir.
İdari yargı
- Danıştay: En yüksek idari yargı yeridir.
- Bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleri.
- Dava açma süresi: Kanunda ayrı bir süre yoksa Danıştay ve idare mahkemelerinde 60 gün, vergi mahkemelerinde 30 gündür.
- Kamu görevlilerinin görevlerinden doğan zararlar için tazminat davaları, kamu görevlisine değil idareye karşı açılır (m. 129).
Devlet memurları (657 sayılı Kanun)
Disiplin cezaları hafiften ağıra: uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması, devlet memurluğundan çıkarma.
Sık yapılan hatalar
- Hiyerarşi ile idari vesayeti karıştırmak: hiyerarşi merkezden yönetim içinde, vesayet merkez ile yerinden yönetim kuruluşları arasındadır.
- Valinin seçimle göreve geldiğini sanmak: vali atanır; belediye başkanı seçilir.
- Üniversiteleri yer bakımından yerinden yönetim kuruluşu saymak: hizmet bakımından yerinden yönetim kuruluşudur.