Türk anayasa tarihinin kilometre taşları
- Sened-i İttifak (1808): Padişahın yetkilerinin ilk kez ayanlar lehine sınırlandığı belge.
- Tanzimat Fermanı (1839): Can, mal ve namus güvenliği; kanun üstünlüğü fikri.
- Islahat Fermanı (1856): Gayrimüslimlere geniş haklar.
- Kanun-i Esasi (1876): İlk yazılı anayasa; I. Meşrutiyet ilan edildi. 1909 değişiklikleriyle padişahın yetkileri azaltıldı.
- 1921 Teşkilat-ı Esasiye: Millî egemenlik ilkesine dayalı; kuvvetler birliği ve meclis hükümeti sistemi. Yumuşak anayasa.
- 1924 Anayasası: Cumhuriyetin ilk anayasası; yasama ve yürütme TBMM'de toplandı. 1937'de Atatürk ilkeleri eklendi.
- 1961 Anayasası: Kurucu Meclis tarafından hazırlandı. Anayasa Mahkemesi ilk kez kuruldu; çift meclis sistemi (Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu) getirildi; geniş temel hak ve özgürlükler tanındı.
- 1982 Anayasası: Danışma Meclisi ve Millî Güvenlik Konseyi tarafından hazırlandı; 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edildi. 2017 değişikliğiyle Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçildi.
1982 Anayasası: değiştirilemez maddeler
- m. 1: Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.
- m. 2: Cumhuriyetin nitelikleri: toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti.
- m. 3: Devletin bütünlüğü, resmî dili (Türkçe), bayrağı, millî marşı (İstiklal Marşı) ve başkenti (Ankara).
- m. 4: İlk üç maddenin değiştirilemeyeceği ve değiştirilmesinin teklif dahi edilemeyeceği.
Anayasa değişikliği nasıl yapılır?
- Teklif: TBMM üye tam sayısının en az üçte biri (200) tarafından yazıyla yapılır.
- Kabul: Gizli oylamayla üye tam sayısının beşte üçü (360) gerekir.
- 360–399 oy: Cumhurbaşkanı değişikliği yeniden görüşülmek üzere Meclise geri gönderebilir ya da halkoylamasına sunar.
- 400 ve üzeri (üçte iki): Cumhurbaşkanı değişikliği yayımlar ya da halkoylamasına sunabilir.
Anayasanın özellikleri (kavramlar)
- Sert anayasa: Değiştirilmesi, olağan kanunlardan daha zor bir usule bağlı anayasa. 1982 Anayasası serttir.
- Yumuşak anayasa: Olağan kanunlar gibi değiştirilebilir. 1921 Teşkilat-ı Esasiye yumuşaktır.
- Kazuistik anayasa: Ayrıntılı düzenlemeler içerir; 1982 Anayasası kazuistiktir.
Sık yapılan hatalar
- İlk anayasa (1876) ile Cumhuriyetin ilk anayasasını (1924) karıştırmak.
- Anayasa Mahkemesinin 1982'de kurulduğunu sanmak: 1961 Anayasasıyla kuruldu.
- Değişiklik sayılarını karıştırmak: teklif 200, kabul 360, halkoylamasına gerek kalmadan yayımlama için 400.