Türkiye'nin iklimini belirleyen etkenler
- Matematik konum: Türkiye 36°–42° kuzey enlemleri ile 26°–45° doğu boylamları arasındadır; orta kuşakta yer aldığı için dört mevsim belirgindir.
- Yükselti: Batıdan doğuya doğru artar. Bu yüzden aynı enlemdeki doğu illeri batıdakilere göre daha soğuktur.
- Dağların uzanışı: Kuzeyde ve güneyde dağlar kıyıya paralel uzanır. Nemli deniz havası iç kesimlere zor ulaşır; iç bölgelerde karasallık artar.
- Denize uzaklık: Kıyıdan içeri gidildikçe sıcaklık farkları büyür, yağış azalır.
Basınç merkezleri ve rüzgârlar
- Sibirya yüksek basıncı: Kışın soğuk ve kuru havayı getirir.
- Asor yüksek basıncı: Yazın kuraklığın temel nedenidir.
- İzlanda alçak basıncı: Kışın yağış getiren sistemlerle ilişkilidir.
- Basra alçak basıncı: Yazın sıcak ve kuru havanın kaynağıdır.
Rüzgâr adları yönle birlikte ezberlenir: Yıldız (kuzey), Poyraz (kuzeydoğu), Gündoğusu (doğu), Keşişleme (güneydoğu), Kıble (güney), Lodos (güneybatı), Günbatısı (batı), Karayel (kuzeybatı).
İklim tipleri ve bitki örtüsü
Akdeniz iklimi (Akdeniz ve Ege kıyıları): Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı. En çok yağış kışın düşer. Doğal bitki örtüsü makidir; yükseldikçe kızılçam, karaçam ve sedir ormanları başlar. Makinin tahrip edildiği yerlerde daha seyrek garig görülür.
Karadeniz iklimi (Karadeniz kıyıları): Her mevsim yağışlıdır; en çok yağış sonbaharda düşer. Türkiye'de yıllık yağışın en fazla olduğu yer Doğu Karadeniz kıyılarıdır (Rize). Bitki örtüsü ormandır: alçak kesimlerde kayın, gürgen, kestane gibi geniş yapraklılar; yükseldikçe ladin ve köknar gibi iğne yapraklılar.
Karasal iklim (İç Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve iç kesimler): Kışlar soğuk ve kar yağışlı, yazlar sıcak ve kuraktır. İç Anadolu'da en çok yağış ilkbaharda düşer. Bitki örtüsü bozkırdır (step): ilkbaharda yeşeren, yaz kuraklığında sararan otlar. Doğu Anadolu'nun yüksek kesimlerinde yaz yağışlarıyla yeşeren dağ çayırları yaygındır. Türkiye'de en az yağış Tuz Gölü çevresine düşer.
Marmara geçiş özelliği gösterir: Karadeniz, Akdeniz ve karasal iklimin etkileri bir arada görülür.
Yağış türleri
- Orografik (yamaç) yağışlar: Nemli hava dağ yamacı boyunca yükselince oluşur; Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında yaygındır.
- Konveksiyonel (yükselim) yağışlar: Isınan havanın yükselmesiyle oluşur; İç Anadolu'da ilkbahar ve yaz başındaki sağanaklar.
- Cephesel yağışlar: Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşur; Akdeniz ikliminde kış yağışları.
Sık yapılan hatalar
- Maki ile garigi karıştırmak: garig, makinin tahrip edildiği yerlerde gelişen daha cılız topluluktur.
- Bütün karasal bölgelerde en çok yağışın aynı mevsimde düştüğünü sanmak: İç Anadolu'da ilkbahar, Doğu Anadolu'nun yükseklerinde yaz yağışları önemlidir.
- Yükseltiyi unutmak: aynı enlemde doğuya gidildikçe sıcaklığın düşmesinin nedeni yükseltidir.